Areszt z Samoklęsk

autor: Grzegorz Miliszkiewicz

Gdy w 1982 r. pozyskano do sektora „miasteczko” w Muzeum Wsi Lubelskiej budynek aresztu gminnego z Samoklęsk, był to ostatni zachowany drewniany wolno stojący obiekt o tej funkcji na Lubelszczyźnie. To budynek konstrukcji wieńcowej, z bali sosnowych ułożonych na podmurówce z cegły, szalowany. Jednokondygnacyjny, trójwnętrzny, z sienią prowadzącą do cel - męskiej i żeńskiej. Dach namiotowy, w Samoklęskach od ok. 1912 r. kryty czerwoną dachówką z fabryki w Pustelniku pod Warszawą. Ściany wewnętrzne bielone wapnem. Każda cela ogrzewana osobnym piecem opalanym od strony sieni, z których dym uchodził przez stojaki do wspólnego komina. Obiekt zbudowany ok. 1900 r.

Areszty gminne były elementem ustroju władz kształtowanym w Królestwie Polskim przez m. in. powołanie sądów gminnych (1860 r., a następnie sądów pokoju w 1878), wprowadzenie samorządu na szczeblu gminy (1864), uwłaszczenie chłopów (1864), masową zamianę miast na osady miejskie (1869). Taką zasadę organizacji społeczności lokalnych kontynuowała, w ogólnych ramach, II Rzeczypospolita. Od 1929 r. sądy pokoju przekształcono w sądy grodzkie.

W areszcie, zwanym przez ludność „kozą”, odsiadywano kary m. in. za drobne kradzieże, oszustwa, bójki, awanturnictwo, pijaństwo, znieważenie organów władzy, kłusownictwo, wykroczenia sanitarne, uchylanie się od świadczeń obowiązkowych. Trafiali tam skazani na karę grzywny, zamienioną na areszt po uzyskaniu z gminy „świadectwa ubóstwa”. Kara do 3 dni aresztu mogła być nałożona przez władze gminne. Wyższe wyroki orzekały sądy pokoju i grodzkie a także starostwa na drodze administracyjnej. Z powodu przepełnienia więzień osadzano w aresztach także niektórych skazanych z wyroków sądów wyższej instancji. Ekspozycja wnętrza to próba ukazania sytuacji-kadru z 1931 r. W każdej celi jest prycza na 6 osób – stosownie do instrukcji z 1883 r. – duży pokład długi 6 stóp, a na szerokość ciągnący się od ściany do ściany.

W programie funkcjonalnym i edukacyjnym muzealnego miasteczka z czasów II Rzeczypospolitej, ekspozycja aresztu współkoresponduje z ekspozycją posterunku policji (policja stwierdzała złamanie lub podejrzenie naruszenia prawa, lub i kierowała sprawę do sądów) oraz ekspozycją elementów rady gminy lub magistratu. W sali posiedzeń magistratu przewidziano „muzeum zdarzeń”, służące do edukacyjnego wyobrażenia zasady działania sądów pokoju i grodzkich. Wprawdzie wnętrze budynku z Samoklęsk będzie dostępne dla małych grup jednakże problematyka historycznej funkcji aresztu gminnego jest uwzględniona w scenariuszach kliku lekcji muzealnych. Muzeum oferuje tu szkole następujące zajęcia edukacyjne z rekwizytami, kostiumami i parateatrem: 1) Kradzież tulipana z ogródka szkolnego i trzy inne awantury w miasteczku; 2) Nie mając pieniędzy kształtujemy rzeczywistość; 3) Chłop na jarmarku. Zamiary i spełnienia.