Układ urbanistyczny

Miasteczko w Muzeum Wsi Lubelskiej zlokalizowane zostało na wysokim brzegu doliny rzeki Czechówki, między muzealną Wyżyną Lubelską, a zespołem dworskim. Rzeki od początku istnienia osadnictwa odgrywały kluczową, wielofunkcyjną rolę, w tym obronną i transportową, były też źródłem wody niezbędnej dla ludzi, zwierząt, upraw, a później dla wytwórczości i przemysłu. Zabudowa miasteczka zlokalizowana jest na terenie dawnego folwarku Sławin, będącego częścią rozległych dóbr ziemskich należących od XVI wieku do zamożnego i wpływowego rodu Firlejów, których gniazdo rodowe znajdowało się w pobliskiej Dąbrowicy. Firlejowie h. Lewart byli założycielami wielu miasteczek w Małopolsce, a na Lubelszczyźnie, między innymi: Markuszowa, Firleja, Kocka, Czemiernik i Lubartowa.

Muzealne miasteczko reprezentuje typ założenia z fundacji szlacheckiej, o charakterze rolniczo-rzemieślniczo-handlowym. Wśród miasteczek w Europie, tych zakładanych przez prywatnych właścicieli było najwięcej. Zazwyczaj ich siedziby położone były w bliskim sąsiedztwie miasteczka. Taką sytuację mamy też w lubelskim skansenie.

Spośród miejscowości na Lubelszczyźnie, które posiadały bądź posiadają do dzisiaj prawa miejskie, są te z najstarszą metryką, będące kontynuacją grodów plemiennych z wczesnego średniowiecza, np.: Lublin, Wąwolnica, Kock, Kurów, Grabowiec, Horodło czy Szczebrzeszyn, a które w XIII w. uzyskały status miejski na prawie polskim. Prawo to nie wymagało regularnego układu przestrzennego. Dopiero prawo magdeburskie, stosowane od XIV do XVIII w., wprowadzało zasady lokacji o regularnym układzie urbanistycznym, z proporcjonalnie „ad quadratum” rozmierzonym rynkiem, blokami zabudowy i przebiegiem ulic wybiegających z naroży rynku i krzyżujących się pod kątem prostym, tworząc układ szachownicowy. Regularność układu związana też była z ujednoliceniem systemu oczynszowania działek. To właśnie układ urbanistyczny związany z prawem magdeburskim upodobnił większość miast europejskich. Istotnym zjawiskiem była ewolucja układów urbanistycznych miast, polegająca na nakładaniu się lokacji nowożytnej na układ o starszej metryce, związany głównie z rzeźbą terenu, co prowadziło do odstępstw od regularności. Stąd też w MWL, podobnie jak w wielu innych miasteczkach, układ urbanistyczny prezentuje formę powstałą w wyniku takiej ewolucji. Układ ulic wychodzących z rynku jest wirowo-narożnicowy, bardzo charakterystyczny dla licznych miasteczek nie tylko na Lubelszczyźnie.

Układ urbanistyczny muzealnego miasteczka nawiązuje więc do porządku przestrzennego związanego z historią miasteczek – od średniowiecza, przez okres rozkwitu w epoce renesansu i baroku, do upadku kraju po wyniszczających wojnach, rozbiorach i powstaniach narodowowyzwoleńczych, po których w II poł. XIX w. większość miasteczek utraciła prawa miejskie. Utrata znaczenia administracyjnego, przez pozbawienie statusu miejskiego, przyczyniła się ostatecznie do ich upadku gospodarczego. Te niewielkie miejscowości o charakterze rolniczo-rzemieślniczo-handlowym, z dużym odsetkiem ludności żydowskiej, liczące często mniej niż tysiąc mieszkańców, funkcjonowały mimo swej degradacji do II wojny światowej.

W Muzeum Wsi Lubelskiej na obszarze ponad 2,5 ha, przeznaczonym pod miasteczko, znajdzie się docelowo blisko 50 obiektów budowlanych na posesjach urządzonych zgodnie ze scenariuszami opracowanymi przez muzealników. Część z nich, jak np. zespół sakralny i okólnik z Ostrowa Lubelskiego, zostały posadowione przed realizacją etapu I. W ramach realizacji I etapu zbudowano część północną miasteczka z odtworzonym zabytkowym ratuszem z Głuska z końca XVII wieku oraz rekonstrukcjami budynków z Wojsławic i Siedliszcza k. Chełma, budynku mieszkalnego z Wąwolnicy, remizy strażackiej z Wilkowa, a także ze szkołą z Bobrownik, aresztem z Samoklęsk, kołodziejnią z Bełżyc, oraz stodołami z Tyszowiec i Kamionki.

W tej części zaaranżowane zostaną ekspozycje najważniejszych instytucji miasteczkowych jak urząd gminy, szkoła powszechna, poczta, posterunek policji, remiza straży ogniowej, a także restauracja, piwiarnia oraz sklepy i wnętrza mieszkalne. W I etapie powstaje także rynek.

Ukształtowanie rynku jest zbliżone do wielu podobnych w Europie. Na rynku, w ulicach głównych i bocznych, oddana została różnorodność nawierzchni jezdnych i pieszych, tj. gruntowe, utwardzone, brukowane kamieniem (tzw. „kocie łby”) oraz inne. Zachowano też fragmenty rynku pozbawione ulepszonej nawierzchni dla uświadomienia, że powszechne w miasteczkach były duże obszary rynku tonące w błocie i kałużach.

Pozostałe części miasteczka tj. wschodnia, południowa i zachodnia będą zbudowane w okresie późniejszym. Najbardziej zbliżona charakterem do zabudowy z okresu 20-lecia międzywojennego jest pierzeja zachodnia utworzona ze zrekonstruowanych budynków drewnianych z Ostrowa Lubelskiego, Urzędowa, Rejowca, Uchań, Siedliszcza i murowanego domu z Końskowoli. Za tą pierzeją ulokowana jest rekonstrukcja reprezentacyjnego domu cadyka żydowskiego z Kocka.

Bardzo atrakcyjnie zapowiada się też część wschodnia z pierzeją podcieniowych domów z Goraja, a także zrekonstruowanych domów z Łęcznej, Zaklikowa, Wrzelowca, Dubienki i Kamionki. Południowa pierzeja posadowiona na wysokim brzegu doliny rzecznej składa się z budynków mieszkalnych i piekarni z Wąwolnicy. Poniżej usytuowana jest rzeźnia osadzka z Siedliszcza, a nad rzeką młyn z domem młynarza.

Miasteczko prezentuje bardzo dużą różnorodność w zakresie stosowanych technik i technologii budowlanych, a także wykorzystywanego budulca: drewna, kamienia i cegły, oraz pokryć dachowych – od słomianych, gontowych, ceramicznych do blaszanych i z papy. Nazewnictwo ulic przyjęto na podstawie powszechnie powtarzających się nazw, jak: Targowa, Nadrzeczna, Kościelna, Lubelska, Stodolna.

Bardzo ważną cechą miasteczek była ich różnorodność kulturowa i religijna wynikająca z wielonarodowości. W przypadku Żydów – stanowili oni w okresie międzywojennym znaczny udział społeczności lokalnej, średnio do 50%. W niektórych przypadkach, jak w Izbicy k/ Krasnegostawu, ponad 95%. W muzeum znajdziemy więc domy żydowskie i chrześcijańskie, zespół kościelny rzymskokatolicki – z kościołem, plebanią, ogrodami i lapidarium cmentarnym, a także dom żydowskiego cadyka z domem modlitwy. Niestety, w pierwszym etapie realizacji projektu, nie będzie możliwe odtworzenie całej tej różnorodności.