Rynek i ulice miasteczka

Autorzy: Ł. Kondratowicz-Miliszkiewicz, A. Kozak, M. Kseniak, G. Miliszkiewicz.

Sercem i centrum miasteczka był rynek, do którego zbiegały się uliczki. Im znaczniejsze miasteczko, tym więcej było kolejnych rzędów kwartałów pozarynkowych. Miasteczko zawsze znajdowało się na szlaku handlowym, który wbiegał do rynku i zeń wychodził.
Układ przestrzenny miasteczka w Muzeum Wsi Lubelskiej wynika z wielkości oraz rzeźby terenu, który mógł być wydzielony na ekspozycję sektora w ogólnej koncepcji lubelskiego skansenu. Układ urbanistyczny nie jest kopią planu jednego z miasteczek Lubelszczyzny, lecz strukturą stanowiącą tło dla poszczególnych budynków przenoszonych lub odwzorowywanych w skansenie. Rynek, kwartały uliczne i działki pozwalają zobrazować różne aspekty organizmu miasteczka. Zagospodarowanie otwartych przestrzeni miasteczka nawiązuje do sytuacji z lat 30. XX w. w małych miastach i osadach miejskich Lubelszczyzny, natomiast ekspozycje wnętrz odwzorowują konkretne sytuacje i obrazy historyczne lub modele-struktury zjawisk.

Rynek. Przeciętne wymiary rynku, najczęściej występujące w miasteczkach Lubelszczyzny, wynoszą 110 x 80 m. Plac rynkowy w Muzeum ukazuje sytuację przejściową. W części pd.-zach. odwzorowano fragment rynku o nierównej nawierzchni ziemnej pokazanej na fotografiach z początku XX w., ale i z okresu II Rzeczypospolitej. Tak wyglądały przez wieki miasteczkowe targowice – miejsca wkopania drewnianych barier, tzw. koniowiązów i postoju niezliczonej ilości wozów. W części pn.-wsch. rynek jest brukowany kamieniem polnym – całym lub łamanym.
W ten sposób ukazane są typowe działania administracyjne II Rzeczypospolitej. Targowice przenoszono na peryferie miasteczka, a powierzchnię placu rynkowego wyrównywano, brukowano i wprowadzano nań wysoką zieleń.

Przy północnej, zabudowanej już pierzei, oraz wzdłuż pierzei projektowanych, biegną dwa typy chodników – jeden wybrukowany jest kamieniem polnym, a drugi to tzw. kładka z bali drewnianych. Na placu rynkowym stoi rząd drewnianych, usytuowanych podobnie jak na rynku w Grabowcu w latach 30. XX w., oraz publiczna studnia.
W udostępnionej części miasteczka jest kilka ulic wyobrażających ich różną funkcję i ważność w historycznym osiedlu, np.: przelotowy trakt, biegnąca ku przedmieściu droga, uliczka stodolna. Przy północnej pierzei rynku poprowadzona jest droga z nawierzchnią klinkierową, nazwana ulicą Warszawską – to szlak komunikacyjny, który przecina osadę. Uliczka Głuska, biegnąca od rynku w kierunku wsi Wyżyny Lubelskiej, jest brukowana czerwonym i czarnym kamieniem polnym. Przed remizą jest placyk wybrukowany otoczakami rzecznymi. Ulica Stodolna ma naturalną nawierzchnię ziemną. Przy niektórych uliczkach pokazano różne formy chodników – na Głuskiej jest ułożony z kamienia polnego, a na Szkolnej z płyt cementowych.

Inne elementy zagospodarowania. W pejzażu muzealnego miasteczka odwzorowany jest fragment tzw. wałów urzędowskich jako północna granica miasta. Na puste place w niezabudowanych kwartałach przyrynkowych można spojrzeć jakby na pozostałość spustoszeń I wojny światowej oraz skutek masowych pożarów, które boleśnie dotykały miasteczka Lubelszczyzny w czasach II Rzeczypospolitej.

W przestrzeni miasteczka umieszczono różne elementy zagospodarowania, wynikające z postępu cywilizacyjnego i stopniowo wprowadzanego ładu administracyjnego. Postęp reprezentują poprowadzone na drewnianych słupach dwie napowietrzne sieci. Pierwsza, to przecinająca miasteczko międzymiastowa sieć teletechniczna z przyłączami do poczty i kilku abonentów w miasteczku. Druga, to lokalna sieć elektryczna z kilkoma latarniami, wyobrażająca sytuację, gdy wieczorami energia dostarczana jest do osady z miejscowego młyna. Widoczne są także rozwieszone nad dachami instalacje anten radiowych. Ład administracyjny II Rzeczypospolitej pokazują znaki drogowe i orientacyjne, bielone płoty i parkany oraz uwiązaki zabezpieczające młode drzewka.

Muzeum wydarzeń w miasteczku. Muzealne miasteczko jest miejscem edukacji i wydarzeń muzealnych odwzorowujących historyczne sytuacje w małych miastach i osadach miejskich Lubelszczyzny. Wówczas okresowo wprowadzane są zmienne elementy pejzażu i życia codziennego w miasteczku w okresie II Rzeczypospolitej. Podstawą aranżacji przestrzennej miasteczka, działań parateatralnych i edukacyjnych są źródła archiwalne, w tym fotografie z epoki oraz źródła wywołane – wywiady ze świadkami tamtych wydarzeń.